14 maja 2026 roku, w dniu swoich imienin oraz w setną rocznicę kulminacyjnych dni zamachu majowego, w kancelarii notarialnej Gabrieli Świątek, ulokowanej w szykownej modernistycznej kamienicy na terenie rodzinnej Krowodrzy – tej samej, w której swoje biuro prowadzi również Fundacja Wisławy Szymborskiej, stanowiąca wzór ambitnych działań i dbania o pamięć o wybitnych twórcach polskiej kultury – sporządziłem notarialne oświadczenie o ustanowieniu własnej fundacji.
Te okoliczności to coś znacznie więcej niż zbieg okoliczności. Czas, architektura i historyczny kontekst splotły się w jednym punkcie, stanowiąc pars pro toto oraz symboliczną prolegomenę całej naszej przyszłej działalności. Narodziny tej instytucji w tak symbolicznym momencie to zapowiedź tego, czym i jak będziemy się zajmować. Aktualnie trwa formalny proces rejestracji Instytutu Dziedzictwa Nowoczesności (IDN) w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS).
Decyzja o powołaniu do życia niezależnego instytutu badawczo-edukacyjnego nie jest dziełem przypadku. Wynika z głębokiego przeświadczenia o istnieniu znaczących luk w obecnym dyskursie naukowym i społecznym. Zjawisko, jakim jest polska i europejska nowoczesność – ze szczególnym uwzględnieniem fascynującej spuścizny, etosu II RP oraz jej twórców – wciąż domaga się systemowego, odważnego i na wskroś naukowego opracowania. Chcę tę pustkę wypełnić, łącząc rygor badawczy wyniesiony z uniwersytetu z narzędziami XXI wieku oraz wieloletnią praktyką zarządczą.
Zwinna struktura w świecie VUCA
Misją IDN jest jednak nie tylko badanie przeszłości, ale również wyznaczanie nowych standardów działania. Doświadczenie uczy, że nierzadko nawet najbardziej wartościowe inicjatywy zderzają się ze ścianą anachronicznych procedur, grzęznąc w skostniałych strukturach tradycyjnych instytucji. W dynamicznym, niepewnym i złożonym otoczeniu przetrwać i rozwijać się mogą jedynie organizacje oparte na elastyczności. Instytut został zaprojektowany jako antidotum na ten bezwład. Jego fundamentem jest w pełni autorski statut, powołujący do życia strukturę zwinną, czerpiącą z najlepszych praktyk współczesnego zarządzania i nowych technologii.
Od teorii do praktyki: strategiczne cele i metody
W statucie IDN rygorystyczne cele naukowe połączyłem z nowoczesnymi metodami ich realizacji. Osią programową Instytutu jest dziedzictwo II Rzeczypospolitej Polskiej oraz wielopłaszczyznowy modernizm – analizowany nie tylko jako zjawisko estetyczne, ale jako głęboki prąd społeczny, polityczny i intelektualny. IDN stawia na dynamiczną promocję historii, kultury i sztuki, realizując postulaty z zakresu edukacji architektonicznej, przestrzennej i krajobrazowej. Chodzi o popularyzację wiedzy na najwyższym poziomie merytorycznym, ale przy zachowaniu niskiego progu wejścia, co pozwoli zbudować żywy i dojrzały patriotyzm lokalny.
Aby te założenia nie pozostały jedynie deklaracjami na papierze, statut definiuje konkretne metody działania, które będziemy wdrażać w ramach projektów badawczych i edukacyjnych:
- Ochrona materialna i inwentaryzacja: stawiamy na fizyczne gromadzenie, zabezpieczanie oraz naukowe opracowywanie zbiorów archiwalnych, bibliotecznych, pamiątek historycznych i detali architektonicznych. Ratujemy pamięć, zanim zniknie pod warstwami styropianu lub w prywatnych kolekcjach.
- Humanistyka cyfrowa i grywalizacja: tradycyjne metody badawcze uzupełnimy o nowoczesne narzędzia – wdrożenie sztucznej inteligencji, tworzenie dedykowanych aplikacji, gier miejskich oraz odznak turystycznych. To nasz sposób na ożywienie historii i wyjście do nowego odbiorcy.
- Edukacja w terenie i nowe media: wyprowadzimy naukę z zamkniętych gabinetów wprost na ulice miast poprzez spacery tematyczne, warsztaty terenowe, wykłady oraz mikrofestiwale. Wiedzę popularyzujemy nowocześnie: za pomocą podcastów, e-czasopism i autorskich platform medialnych.
- Wsparcie środowiska i Open Access: IDN to także cyfrowe edytorstwo źródłowe i upowszechnianie otwartego dostępu do dorobku naukowego. Istotnym elementem naszej tożsamości będzie aktywne konsolidowanie środowiska oraz finansowanie stypendiów, zapomóg i nagród dla utalentowanych badaczy, studentów i twórców.
Ewolucja przywództwa: od zarządzania do kreowania
Dla mnie humanistyka nigdy nie kończyła się w bibliotece. Powołanie do życia własnego Instytutu to naturalna konsekwencja mojej dotychczasowej działalności społecznej, ale przede wszystkim – najwyższy, praktyczny egzamin z zarządzania. To zwieńczenie wieloetapowej drogi: od bycia aktywnym członkiem licznych gremiów, przez zarządzanie dużymi, zastanymi strukturami samorządowymi (jako Przewodniczący WRSS Wydziału Polonistyki UJ czy Prezes Towarzystwa Doktorantów UJ), aż po budowanie nowych struktur w ramach cudzych reguł gry (jako założyciel krakowskiego oddziału Towarzystwa Polsko-Austriackiego). IDN to krok ostateczny – pełnia sprawczości i całkowita odpowiedzialność za kształt, działanie i efektywność instytucji budowanej od fundamentów, wyłącznie na własnych zasadach.
Powołuję tę instytucję własną decyzją i funduję ją z prywatnych środków, ponieważ wierzę, że zdobyte kompetencje, wiedza i narzędzia powinny realnie służyć społeczeństwu i rozwojowi badań. Instytut Dziedzictwa Nowoczesności nie jest jednak projektem obliczonym na działanie w pojedynkę. Został pomyślany jako platforma i bezpieczna przestrzeń dla rozwoju młodych talentów. Mój zespół otrzyma tu narzędzia, swobodę i zaplecze do realizacji swoich naukowych i edukatorskich pasji – tak długo, jak będą one wspierać wspólną wizję.
Przestrzeń dla talentów
Zamiast czekać na zmianę systemową, wybieram budowanie własnych narzędzi do jej przeprowadzenia i aktywne kreowanie rzeczywistości. To poligon nowoczesnego przywództwa, na którym już dziś weryfikują się kompetencje niezbędne do kierowania w przyszłości kluczowymi instytucjami akademickimi czy kulturalnymi. Już wkrótce pełne informacje o misji, projektach i strukturze IDN zaczną pojawiać się na dedykowanym portalu instytucji.