Twierdza Kraków to nie tylko stuletnie zabytki architektury militarnej. To unikalny system naczyń połączonych, który zdefiniował urbanistykę współczesnego Krakowa. Naszym celem jest badanie tego dziedzictwa poprzez humanistykę architektoniczną i geohumanistykę – łącząc perspektywy historyczną, literaturoznawczą i przestrzenną, aby przywrócić zapomniane fortyfikacje świadomości mieszkańców.
Geneza: od fascynacji do metodologii
Moje zainteresowanie Twierdzą Kraków nie wynika z nostalgii za militariami, lecz z chęci zrozumienia struktury mojego rodzinnego miasta. Impulsem była lektura fundamentalnej pracy prof. Janusza Bogdanowskiego Warownie i zieleń Twierdzy Kraków – w ramach zdobywania odznaki PTTK szlakiem Twierdzy Kraków (o roli odznak turystycznych jako narzędziu grywalizacji przeczytasz szerzej w zakładce Groznawstwo) . To ona pozwoliła mi dostrzec, że otaczająca nas przestrzeń – ulice, ich przebieg i nazwy – jest palimpsestem, pod którym kryje się logika dawnych inżynierów i wielowiekowe nawarstwienia twórców miasta. To w niej znalazłem wyjaśnienie, dlaczego Kopiec Kościuszki opasają ceglane mury albo czym w rzeczywistości są ruiny mijane podczas licznych wycieczek. Praca Bogdanowskiego zaprezentowała mi w pełnej okazałości spójną strukturę fortyfikacji wraz z szerokim kontekstem historycznym i przestrzennym.
To, co zaczęło się jako młodzieńcza eksploracja (urban exploring), ewoluowało w dojrzały projekt badawczy. Dziś nie tylko zwiedzam, ale inwentaryzuję przestrzeń, szukając odpowiedzi na pytanie: jak dawna infrastruktura militarna determinuje dzisiejsze życie miasta XXI wieku, gdy obiekty te utraciły swoją pierwotną funkcję?
Interdyscyplinarny zespół badawczy
Współczesna humanistyka wymaga przełamywania ścisłego podziału na dyscypliny. Dlatego realizuję ten projekt w tandemie badawczym, łącząc dwie uzupełniające się perspektywy:
- mgr Maciej Wcisło (literaturoznawca, historyk, humanista cyfrowy) – uwarunkowania historyczne, analiza nazewnictwa (toponimia), narracji i pamięci kulturowej.
- mgr Adam R. Parol (geograf transportu, ekonomista) – analiza przestrzenna, GIS, turystyka i dostępność komunikacyjna.
Razem tworzymy model „geohumanistyki w działaniu”. Badamy Twierdzę Kraków holistycznie: od analizy toponimii (nazw ulic i obiektów), przez inwentaryzację kawern i fortów, aż po ocenę potencjału rewitalizacyjnego dla lokalnych społeczności. Interesują nas zagadnienia turystyki, dostępności, obecności jej elementów w percepcji społecznej i miejskiej, nazewnictwa, roli miastotwórczej oraz zagospodarowania przestrzennego.
Dialog z tradycją i nowe perspektywy: ku heritologii
Nasze podejście wyrasta z szacunku do dorobku środowisk, które od lat dbają o zachowanie pamięci o Twierdzy. Aktywnie uczestniczymy w wydarzeniach branżowych, doceniając tytaniczną pracę włożoną w ustalanie faktów militarnych – od parametrów uzbrojenia po przebieg walk o miasto w 1914 roku. Ta wiedza faktograficzna jest niezbędnym fundamentem, na którym budujemy.
Dostrzegamy jednak, że dyskurs skoncentrowany wyłącznie na historii oręża i inżynierii wojskowej – choć fundamentalny – stał się silosowy i hermetyczny. Aby dawne fortyfikacje przestały być tylko skansenem dla pasjonatów militariów, a stały się integralną częścią żywej tkanki Krakowa, narracja o nich wymaga otwarcia na nowe dyscypliny.
Dlatego wchodzimy w ten obszar z narzędziami heritologii, lingwistyki i planowania przestrzennego. Przesuwamy akcenty: z analizy kalibru dział i form organizacji wojska monarchii austro-węgierskiej na to, jak te obiekty funkcjonują dziś – w języku mieszkańców, w turystyce i w urbanistyce. Nie pytamy już tylko „czym i na ile kilometrów ten fort strzelał?”, ale „jak ten fort może służyć mieszkańcom, gdy nie służy już do zabijania przeciwnika?”. Zamiast elitaryzmu wiedzy specjalistycznej, proponujemy inkluzywną edukację, grywalizację i namysł nad pokojową przyszłością dziedzictwa pomilitarnego.
Nasze dokonania: nauka i popularyzacja
Nasze działania opieramy na twardych danych i weryfikacji terenowej. Efekty prezentujemy zarówno w obiegu akademickim, jak i w przestrzeni publicznej. Wprowadzamy temat Twierdzy do dyskursu naukowego, łącząc go m.in. z lingwistyką, urbanistyką czy prawem ochrony zabytków.
🔹 Pionierskie analizy toponimiczne
W naszych wystąpieniach konferencyjnych prezentujemy wyniki autorskich badań, które rzucają nowe światło na relację Twierdzy z Miastem:
- Forteczna etymologia nazw ulic: unaoczniamy, w jaki sposób nazwy mijanych na co dzień ulic są ściśle powiązane z ich fortecznym przeznaczeniem. W ramach kompleksowej analizy pokazaliśmy, jak motywowane przestrzennie są nazwy ulic w wielu częściach Krakowa (Do Fortu, Droga Rokadowa, Forteczna, Nad Fosą, Na Szaniec, Reduta, Wałowa, Widok).
- Ulice, które „przeżyły” obiekty: analizujemy przypadki, gdy nazwa ulicy odnosi się do obiektu militarnego, który fizycznie nie istnieje. Badamy ten fenomen z perspektywy semiotyki przestrzeni – jak nazwa przechowuje pamięć o nieistniejącym desygnacie (ul. Pod Fortem).
- Semantyka przystanków MPK: przeprowadziliśmy audyt nazw przystanków (np. „Fort Bodzów”). Wykazujemy anomalie, gdzie nazwa sugeruje bliskość zabytku, który w rzeczywistości jest oddalony, niedostępny lub zrujnowany, co wprowadza w błąd użytkowników przestrzeni.
- Etymologia nazw fortów: badamy genezę nazw własnych, w tym nazw obocznych, weryfikując je z historycznymi mapami i literaturą, analizując zależności między nazwami własnymi fortów a historyczną toponimią miejsc, w których zostały wybudowane, konfrontując dane historyczne ze współczesnym podziałem administracyjnym miasta.
- Plany badawcze: obecnie pracujemy nad analizą nazw osiedli, firm i lokali usługowych nawiązujących do fortyfikacji, badając ich potencjał marketingowy i tożsamościowy.
🔹Audyt kryzysowy: fortyfikacje w cieniu wielkich inwestycji
Twierdza Kraków to dla nas organizm żywy, który na naszych oczach ulega dramatycznym przekształceniom. Obecnie (2026 r.) prowadzę intensywny, bieżący audyt i dokumentację fotograficzną obiektów peryferyjnych: baterii artyleryjskich, szańców piechoty, kawern kutych w skałach oraz schronów amunicyjnych – zwłaszcza tych, które w wyniku budowy północnej obwodnicy Krakowa znalazły się w całkowicie nowym, często absurdalnym otoczeniu.
W moich badaniach terenowych skupiam się na dwóch aspektach:
- Dezintegracja krajobrazu warownego: dokumentuję moment, w którym nowoczesna infrastruktura drogowa brutalnie przecina sieć dawnych dróg fortecznych. Analizuję ten nowy, niedorzeczny kontekst przestrzenny, w którym zabytki techniki wojskowej stają się nieczytelnymi wyspami w morzu asfaltu i ekranów akustycznych.
- Podpis jako ślad tożsamości (palimpsest forteczny): na ceglanych ścianach niszczejących schronów odkryłem i udokumentowałem unikalne „teksty” – wydrapane podpisy żołnierzy z czasów I wojny światowej, powojennych turystów i innych osób. Prawdziwym fenomenem jest odnaleziony przeze mnie napis z czasów okupacji niemieckiej: „Jeszcze P[polska]” z datą 1940. Ten osobliwy palimpsest wymaga dalszych analiz: od datowania, przez badanie ich autentyczności, tożsamości autorów, po refleksję nad tym, jak człowiek próbuje utrwalić swoje istnienie w twardej materii fortyfikacji.
Geohumanistyka w moim wydaniu to także działanie performatywne. Obok dokumentacji fotograficznej stanu zachowania obiektów, realizuję w przestrzeniach fortecznych projekt artystyczny – serię ironicznych autoportretów. Poprzez fotografię staram się wejść w dialog z surowością cegieł i betonu, aby odczarować militarne przeznaczenie obiektów, szukając w nich nowych, egzystencjalnych znaczeń. To przygotowanie gruntu pod szersze działania popularyzatorskie, które połączą naukę ze sztuką współczesną.
🔹Wymiar trzeci: estetyka rzemiosła wojennego i triumf Flory
W moich badaniach Twierdzy Kraków wprowadzam trzeci, najbardziej intymny wymiar poznawczy: skupienie na estetyce obiektów, które w swej genezie były maszynami do zabijania. To tutaj moja metoda slow looking znajduje swoje najtrudniejsze, a zarazem najpiękniejsze wyzwanie.
- Rzemiosło w służbie destrukcji: dokumentuję ocalałe detale inżynieryjne: starannie opracowane kamienne portale wejść, kunsztowne łuki z cegieł nad otworami okiennymi i detale, które zdradzają dbałość dawnych architektów wojskowych o formę. Tropię ślady metalowych okuć i zawiasów – te ulotne elementy, które cudem przetrwały sto lat degradacji, grasowania złomiarzy i aktów wandalizmu, są dla mnie świadectwem niebywałej jakości dawnego rzemiosła.
- Bellona ustępuje Florze: fascynuje mnie proces powolnego zawłaszczania sfery militarnej przez naturę. Dokumentuję moment, w którym Bellona – bogini wojny – ostatecznie kapituluje przed Florą. Widok drzew i mchów wyrastających na betonowych dachach schronów, rozsadzających szczeliny i tworzących nową, biologiczną warstwę na martwej infrastrukturze, jest dla mnie metaforą życia, które zawsze odzyskuje swoje terytorium.
- Estetyka „trudnego dziedzictwa”: to spojrzenie pozwala mi widzieć fortyfikacje nie tylko jako pamiątki po przygotowaniach do krwawego konfliktu, ale jako obiekty estetyczne, w których brutalność betonu spotyka się z delikatnością mchu i precyzją kowalskiego detalu.
Ten wymiar moich badań – łączący inwentaryzację z artystyczną refleksją – pozwala mi opowiadać o Twierdzy Kraków nie poprzez kalibry i modele dział, ale językiem wartości, które trwają mimo upływu czasu.
🔹 Edukacja terenowa i sukces „TlenUJ”
Wierzę w humanistykę somatyczną – historię trzeba poczuć na własnej skórze, a trudne warunki tylko wzmacniają proces poznawczy.
Dowodem na to była zorganizowana przeze mnie i Adama Parola wyprawa szlakiem zapomnianych krakowskich kawern w ramach cyklu TlenUJ (inicjatywa Towarzystwa Doktorantów UJ). Mimo ataku zimy i trudnego terenu, wydarzenie przyciągnęło rekordową liczbę uczestników – od obcokrajowców po rodowitych krakowian.
- Grywalizacja: uczestnicy, zamiast słuchać wykładu, sami szukali wejść do tuneli i szkicowali ich plany.
- Edukacja lokalsów: podczas wyprawy uświadamialiśmy okolicznych mieszkańców, że górka, na której ich dzieci zjeżdżają na sankach, kryje w sobie zapomniany obiekt militarny z 1914 roku. To dowód na naszą misję oświetlania „niewidocznego dziedzictwa”.
O wspomnianej powyżej wycieczce przeczytasz szerzej w poście na platformie LinkedIn.
Krakowskim kawernom poświęciłem również esej w dziale Gabinet erudyty pt. Podziemna struktura miasta.
🔹 Debata publiczna: strategiczny sprawdzian wizji
Kluczowym momentem weryfikacji naszego interdyscyplinarnego podejścia było spotkanie popularyzatorskie „Za górami, za lasami w Twierdzy Kraków…”, zorganizowane przez Stowarzyszenie All in UJ we współpracy z Towarzystwem Doktorantów UJ.
Wspólnie z geografami – Adamem R. Parolem i Grzegorzem Smułkiem – stanęliśmy do debaty przed niezwykle wymagającym audytorium. W sali znaleźli się nie tylko studenci, ale również przedstawiciele środowisk kultywujących tradycyjne, militarne spojrzenie na Twierdzę oraz kluczowi decydenci, w tym obecny Dyrektor Zarządu Budynków Komunalnych w Krakowie.
To wydarzenie stało się platformą do zaprezentowania nowoczesnej doktryny geohumanistyki:
- Wymiar etyczny: zamiast dyskusji o parametrach technicznych uzbrojenia, postawiliśmy pytania o etykę rewitalizacji. Rozważaliśmy, czy trwała ruina przejęta przez naturę nie jest w pewnych kontekstach bardziej autentycznym świadkiem historii niż komercyjna, czasem nieudolna adaptacja.
- Weryfikacja mitów: w oparciu o analizę przestrzenną poddaliśmy krytycznej rewizji popularny mit „żelaznego pierścienia”, wskazując na realny, miastotwórczy wpływ fortyfikacji.
- Dialog z decydentami: w obecności zarządców obiektów wskazaliśmy zarówno na przykłady wzorcowych rewitalizacji, jak i na ryzyka związane z utratą tożsamości miejsc w wyniku niewłaściwych adaptacji.
Spotkanie to utwierdziło nas w przekonaniu, że dyskurs o Twierdzy Kraków wymaga poszerzenia o perspektywę urbanistyczną, ekologiczną i społeczną, co spotkało się z żywym zainteresowaniem uczestników dyskusji.
Nasza wizja: rewitalizacja przez świadomość
Nie interesuje nas „Twierdza w muzeum”. Interesuje nas Twierdza w mieście. Naszą misją jest zmiana postrzegania terenów pofortecznych – z nieużytków na strategiczne zasoby. Promujemy wizję naszego niedoścignionego autorytetu, prof. Janusza Bogdanowskiego, w której zieleń forteczna staje się parkami, a forty – centrami kultury, miejscami służącymi lokalnym społecznościom. Wykorzystujemy narzędzia cyfrowe i nowoczesny storytelling, aby to „trudne dziedzictwo” stało się atutem Krakowa. Wierzymy przy tym, że skuteczna ochrona zabytków zaczyna się znacznie wcześniej niż wpis do rejestru – od świadomości mieszkańców.
Lekcja z Miastoprojektu
Historia krakowskiego Miastoprojektu boleśnie udowodniła, że brak powszechnej edukacji architektonicznej kończy się bezpowrotną stratą. To dla nas sygnał alarmowy. Dlatego naszą misję traktujemy jako pracę u podstaw: pokazujemy forty, kawerny i zieleń forteczną, aby mieszkańcy przestali widzieć w nich „zarośnięte nieużytki” czy „miejsca na śmieci”, a dostrzegli unikalny kod genetyczny swojego miasta.
Tylko społeczność świadoma wartości dziedzictwa jest w stanie obronić je przed dewastacją, zaśmiecaniem czy wyburzeniem pod kolejne, generyczne osiedle.
Etos społecznego opiekuna zabytków
Nasze działania łączą perspektywę badawczą z obywatelskim nadzorem. Realizując mandat społecznego opiekuna zabytków, traktuję inwentaryzację terenu nie jako biurokratyczny obowiązek, ale jako formę aktywnej troski:
- Monitorujemy stan zachowania zapomnianych obiektów;
- Dokumentujemy zmiany i zagrożenia;
- Budujemy archiwum społeczne, które w sytuacjach kryzysowych może stanowić kluczowy argument w obronie zabytku.
Wierzymy, że najlepiej chronionym zabytkiem jest ten, który ma swoich gospodarzy i obrońców w lokalnej społeczności.
Najnowsze działania badawcze: od drogi rokadowej do nowoczesnego produktu turystycznego
W maju br. zaprezentujemy wyniki naszego najnowszego, interdyscyplinarnego projektu podczas ogólnopolskiej konferencji poświęconej prawu ochrony zabytków. W zespole łączącym moje kompetencje historyczno-literackie, wiedzę geograficzną Adama R. Parola oraz zaawansowaną analitykę GIS Magdaleny Bajer, podjęliśmy próbę naukowej rekonstrukcji i audytu strategicznej obwodnicy wojskowej Krakowa.
Nasze obecne i planowane działania obejmują:
- Rekonstrukcja cyfrowa drogi rokadowej: prowadzimy żmudną kwerendę archiwalną i analizę kartograficzną, aby odtworzyć historyczny przebieg tzw. rokady – strategicznej arterii łączącej forty zewnętrznego pierścienia. Budujemy model GIS, który konfrontuje historyczny pierwowzór ze współczesną siatką ulic i obecnym Szlakiem Twierdzy Kraków.
- Audyt funkcjonalności i dostępności: dokonujemy pełnego audytu terenowego (pieszo-rowerowego) wybranego odcinka szlaku. Wykorzystujemy pozycjonowanie GPS i dokumentację audiowizualną, aby wykazać anomalie: miejsca, gdzie szlak prowadzi przez tereny wykluczone komunikacyjnie lub oferuje jedynie „ogląd zza ogrodzenia” obiektów niedostępnych.
- Katalog dobrych praktyk dla Miasta Krakowa: nasze wystąpienie ma charakter proaktywny. Na podstawie zebranych danych opracowujemy dla władz Miasta Krakowa zestaw rekomendacji w zakresie nowoczesnego zarządzania dziedzictwem. Postulujemy odejście od modelu „pasywnego szlaku” (same tabliczki i znaki) na rzecz aktywnego zarządzania informacją cyfrową i projektowania doświadczeń turystycznych.
- Krytyczna analiza szlaku: planujemy dalsze badania nad „tendencyjnością” obecnej trasy. Chcemy udowodnić, że skupienie się wyłącznie na trzecim pierścieniu twierdzy, przy jednoczesnym marginalizowaniu jej historycznego rdzenia, zuboża potencjał edukacyjny i tożsamościowy całego zespołu zabytków.
Naszym celem jest udowodnienie, że tylko połączenie rygoru historycznego (humanistyka) z precyzją cyfrową (GIS) może uratować unikalną strukturę Twierdzy Kraków przed marginalizacją i zapomnieniem w dynamicznie zmieniającej się tkance miasta.
Zrealizujmy projekt razem
Szukasz ekspertów, którzy potrafią opowiadać o historii, przestrzeni i architekturze w sposób nowoczesny, oparty na rzetelnych badaniach?
Jako zgrany zespół badawczy – historyk literatury i geograf – oferujemy:
- Merytoryczne spacery i gry miejskie szlakiem Twierdzy (również w trudnym terenie).
- Wykłady i prelekcje łączące historię z urbanistyką i humanistyką architektoniczną.
- Wsparcie merytoryczne i audyty dla projektów rewitalizacyjnych i edukacyjnych.
W bramie Fortu 31 św. Benedykt.
Fot. Adam R. Parol, 2024.