Tag: #SlowLooking

Schron na złom?

W ramach ponownych wizyt w obiektach krakowskiej twierdzy postanowiłem tym razem ponownie przyjrzeć się baterii towarzyszącej B3 Pasternik, sąsiadującej z cmentarzem w Rząsce. Miałem okazję zwiedzić ją pobieżnie z Adamem któregoś lata (zeszłego? Już tracę rachubę…), gdy wobec wszechobecnych chaszczy trudno było cokolwiek dojrzeć i się przemieszczać.

Pędzę więc tradycyjnie Łokietka, dalej ulicą Gaik, mały skrót przez lasek z boiskiem Klubu Sportowego Bronowicki, by po krótkiej regeneracji w Action przy Jasnogórskiej znaleźć się na Chełmońskiego i dalej na Ojcowskiej. Urzekają mnie tutejsze resztki dawnej drewnianej zabudowy Bronowic, które prędzej czy później będą musiały ustąpić nowszym budynkom.

Moim pierwszym przystankiem był schron amunicyjny Podchruście (GMM 6), jeden z kilkunastu tego typu obiektów w całej twierdzy. Cegła na fasadzie uległa takiemu zniszczeniu, jakby ją ktoś ostrzelał z moździerza. Jest to dla mnie o tyle szokujące, że poznając schrony pogotowia baterii znajdujących się w sąsiedztwie, niejednokrotnie podziwiałem niemal gładkie i błyszczące w słońcu lica cegieł, jakby dopiero ktoś je ułożył, tutaj absolutnie ta prawidłowość nie zachodzi.  

Pozbawiony płaszcza ziemnego i przerobiony zapewne na jakąś rupieciarnię schron prezentuje się nieco przytłaczająco. Niestety na jego prawym barku ktoś dostawił szpetną przybudówkę z pustaków, która pasuje tutaj jak pięść do nosa.

Pamiętam, że podczas ostatniej wizyty w tym miejscu tak intensywnie dyskutowaliśmy z Adamem przed zamkniętą, oryginalną (!) bramą schronu, że aż wyszedł nam naprzeciw sam właściciel obiektu, prowadzący tutaj chyba jakiś warsztat samochodowy, hurtownię czy cokolwiek innego. Musieliśmy wyglądać na bardzo podejrzanych i niebezpiecznych, zapewne trzeba było liczyć się z faktem, że wywieziemy cały schron cegła po cegle w sobie tylko znanym kierunku (już jeden schron potraktowano jak klocki LEGO, przenosząc go w nową lokalizację – GMM 12 Dłubnia). Starszy mężczyzna zapewniał nas wówczas, że wszystko tu jest oryginalne (rzeczywiście, schron miał o tyle szczęścia, że zachował metalowe okiennice i bramę). Tym razem jednak nikt nie wyszedł na spotkanie ze mną – zrobiłem parę zdjęć i pojechałem dalej.

Paradoksy cmentarnego sąsiedztwa

Dalej trasa biegnie Okrężną i Starego Dębu, by koło wjazdu na doskonale mi znany poligon na Pasterniku (w archiwum czeka tekst o tym, jak złożyłem na nim swoją ofiarę bóstwu Subordynacji) przejechać pod estakadą i znaleźć się na terenie małego cmentarza w Rząsce. Postanowiłem przejść przez środek nekropolii i tylną furtką dostać się na teren baterii.

Na cmentarzu moją szczególną uwagę zwróciła dość nieudolnie wykonana figura Chrystusa z blachy, którego twarz prezentuje dość przykre zmęczenie i zażenowanie, a nieumiejętnie wymodelowane włosy wyglądają bardziej jak sprężyny czy posklejany makaron niż jak przyzwoitej jakości dzieło sztuki funeralnej.

Za ogrodzeniem rozpościera się bateria towarzysząca B3 Pasternik. Formy ziemne są dość czytelne w terenie, niestety wszędzie walają się nieprawdopodobne ilości śmieci. Zachowały się wszystkie trzy schrony pogotowia w całkiem niezłym stanie. Niestety jeden z nich został przerobiony na wysypisko śmieci i nawet nie odważyłem się do niego wejść, wnętrze zawalone było wszelkiej maści syfem tak do połowy wysokości.

Uderzyło mnie to już przy pierwszej wizycie w tym miejscu. To dość znamienne, że nawiedzających tę poświęconą ziemię nie razi fakt, że stare znicze czy wiązanki zdjęte z grobów i przerzucone na drugą stronę ogrodzenia cmentarza szpecą i niszczą zieleń? Czy percepcja tych osób ograniczona jest wyłącznie murami nekropolii i ważne, żeby tylko groby były uporządkowane, a poza tą sakralną przestrzenią może już się dziać cokolwiek? To dla mnie dość oburzające i krótkowzroczne.

Przemierzając baterię co chwilę potykam się o porzucone buty, ubrania, plastikowe doniczki, wypalone wkłady, butelki, pełno zniczy i sztucznych kwiatów, na drzewach pozawieszane szmaty. Jeden ze schronów, jak wspomniałem, został przerobiony na śmietnik – mimo to śmieci walają się po całym zagajniku porastającym to dzieło obronne. Pozostałe dwa schrony pogotowania prezentują się nieco lepiej. Podziwiam, jak wysokie drzewa urosły na stropodachach.

Tożsamość zapisana w cegle

Analizując schron znajdujący się skrajnie po prawej stronie założenia, zatem najbliżej fortu Pasternik, gdzieś mignął mi czarny napis z podpisem jakiejś osoby: „Deszcz – CZARKA TAŚ – TAŚ TADEK (CIPAK [?]) 27 V 48”. Przypomniałem sobie wówczas, że faktycznie nie tylko turyści, ale i żołnierze służący w fortach mieli w zwyczaju pozostawiać swoje podpisy na cegłach fortów. Prezentowano mi takie chociażby podczas ostatniego oprowadzania w forcie św. Benedykt przed jego remontem, ujawniłem sporo takich podczas samotnej wycieczki na kaponierze obrony wjazdu fortu Lasówka (niestety trzeba było się sporo natrudzić, próbując je dojrzeć pod wszechobecnym graffiti).

Oprowadzający po Benedykcie martwili się, czy podpisy nie znikną po remoncie fortu. Jeden ze znajomych, któremu to relacjonowałem, twierdził, że tego typu artefakty nie mają żadnej wartości historycznej i nic byśmy nie stracili, gdyby je zniszczono (i mówi to historyk, specjalista od dziedzictwa!). Inny – również historyk –  kontestował w ogóle zasadność zachowywania jakichkolwiek fortów na terenie Krakowa, może wspaniałomyślnie należałoby zostawić jakiś jeden dla przykładu (tego nie będę nawet komentował).

Tymczasem dla mnie te podpisy to jeden z najbardziej ludzkich, głęboko humanistycznych momentów w zwiedzaniu fortyfikacji. Czyjaś tożsamość, czyjś namacalny ślad utrwalony w cegle. Nie mam pojęcia, kim były te osoby, ale wiem, że z jakichś względów postanowiły uwiecznić się w ten oto osobliwy sposób. Kto wie, czy w przypadku niektórych nie będzie to jedyny bądź jeden z niewielu śladów (poza metrykami) bytności na tym świecie? Nie wiem o tych osobach nic poza tym, że pewnego razu postanowiły wyryć swoją tożsamość na austriackich cegłach, które po stu latach jeszcze (wbrew kolegom historykom i PRL-owskim burzymurkom) stoją na swoim miejscu, dzięki czemu mogę je teraz podziwiać i głowić się nad antropologią podpisu w fortyfikacyjnej cegle w ramach marcowego popołudnia. To właściwie krytyka genetyczna, tylko materią nie jest kartka i pióro/ołówek, lecz czerwona cegła i jakiś rylec, nożyk.

Zacząłem więc szukać, przyglądać się każdej cegle. Dość szybko moja dociekliwość została nagrodzona. Przeżyłem mały wstrząs, bowiem ujrzałem wyrytą w cegle datę 1940, nieco nad nią „JESZCZE P[olska]” i data 1942. Czyżbym trafił na jakieś patriotyczne uniesienie z samego serca niemieckiej okupacji, utrwalone w austriackiej cegle? Zakładając autentyczność napisu – tak. Na tej samej ścianie inicjały TK, data 1922. Patrzę dalej: „W Büss in Desloch [?]”, „40958 Bzuandel Julian [?]”…

Pasternik – gdzie leży prawda?

Zastanawiają mnie te okupacyjne daty. W 1941 niemieckie władze okupacyjne poszerzyły granice Krakowa między innymi o Tonie, Bronowice Małe i Bronowice Wielkie, w lesie niedaleko znajduje się postument z herbem Krakowa (pozbawiony swastyki w miejscu orła w otwartej bramie), będący dawną formą „witacza”. Następnym razem zamierzam mu się dokładnie przyjrzeć. Analogiczny, przy skrzyżowaniu ulic Myślenickiej i Łężce, jest łatwiejszy do zobaczenia…  

Nie są mi znane losy baterii w czasach okupacji niemieckiej, ale kto by ryzykował zjawianie się tutaj i rycie w cegłach tuż przy eksponowanym wjeździe do miasta? Czy sam fort był przez całą okupację obsadzony przez Niemców i ktoś pod ich nosem pisałby po ścianach? Być może kiedyś uda mi się dowiedzieć o tym więcej.

Jest to o tyle ciekawe, że w opracowaniach dotyczących twierdzy nadal pokutuje narracja żywcem z PRL-u, wpisana w mitologizującą narrację „manewru, który ocalił Kraków”. Jak bowiem czytamy: „W 1944 roku Niemcy zlokalizowali tu [w forcie Pasternik] centralę minerską, za pomocą której planowali wysadzenie w powietrze większości najcenniejszych krakowskich zabytków i obiektów użyteczności publicznej. Dzięki ruchowi oporu i krakowskim patriotom do tej zbrodni nie doszło”[1].

Krytyka genetyczna i palimpsest miasta

Przyglądam się tym cegłom i przyglądam, aż w końcu naprawdę mnie zamurowało. Schron pogotowia posiada na swojej fasadzie kamienną wnękę, nad którą eleganckie zwieńczenie wykonano z cegieł. I właśnie przyglądając się tym cegłom nad wnęką zauważyłem, że niemal na każdej z nich wydrapano jakiś podpis, tak jakbym miał przed sobą rozłożoną niczym wachlarz talię wizytówek. Przy jednym podpisie data 30 VI 1945,  obok 29 VI 45 r., na innej nazwa Lida z podkreśleniem, a ja jeszcze innej wręcz starannie wykaligrafowane: „Anton Deuz[…] Altenmarkt a/d Ysper[tal]”.    

Wracałem przez Bronowice z poczuciem satysfakcji. To popołudnie utwierdziło mnie w przekonaniu, że rygor badawczy wypracowany w ciszy archiwów z pełnym sukcesem znajduje zastosowanie w zgoła odmiennych realiach. Jeśli rękopis jest zapisem procesu twórczego, to lico austriackiej cegły, naznaczone podpisem żołnierza czy turysty sprzed kilkudziesięciu lat, staje się taką samą kartą z dziejów ludzkiej obecności.

Nie ma dla mnie aż takiej różnicy w powadze analizy skreślenia w wierszu czy analizy rytu na murze fortu. W obu przypadkach szukam tego samego: namacalnego śladu człowieka, który rzuca wyzwanie zapomnieniu. Humanistyka terenowa, uprawiana w chaszczach Pasternika, dała mi dzisiaj cenną lekcję uważności i cierpliwości.

[1] H. Łukasik, Twierdza Kraków znana i nieznana. Przewodnik turystyczny, cz. II: Odcinek zachodni i południowy. Od traktu Olkuskiego do dolnej Wisły, Kraków 2001, s. 38. Podobnie wypowiada się na ten temat J. Bogdanowski, Warownie i zieleń Twierdzy Kraków, Kraków 1979, s. 253.

Powroty

Dzisiejsza wycieczka była częściowo kontynuacją i powtórzeniem co najmniej dwóch innych, zrealizowanych w towarzystwie zupełnie innych osób na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat. Wiele się od tego czasu pozmieniało z wyjątkiem jednego – imperatywu odkrywania przestrzeni. Zmieniły się osoby towarzyszące, poprawił się sprzęt umożlwiający przemieszczanie się i dokumentowanie odkryć.

Obszarem moich zainteresowań był niezwykle bogaty w różne dzieła obronne V obszar warowny Twierdzy Kraków. Przez litość przemilczę zabudowę Zielonej i okolicy Trasy Wolbromskiej. Ulica Zielone Wzgórze zaintrygowała mnie wielokrotnym informowaniem mnie poprzez znaki, że co chwila, poruszając się jedną ulicą, na zmianę wjeżdżam i wyjeżdżam z Zielonek.

Dalej zaintrygował mnie mostek na Prądniku, którego kratownica wygląda zupełnie tak samo jak mostu na Rudawie na Piastowskiej (tylko ta nie jest pomalowana na żółto). Wsłuchuję się w szum wody, analizuję jej poziom pod kątem spływu kajakowego (to chyba dość trudne, wygląda tak, jakby sięgała co najwyżej kostek), z zainteresowaniem przyglądam się wielkiemu staremu drzewu.

Przede mną rozpościera się niezwykle przyjemny widok obszernego pola obsianego niską, elegancką trawką. Wygląda to jak wielkie boisko albo Błonia. Wg mapy to pola witkowickie.

Od tragicznej eksplozji do nastoletniej beztroski

Mapa następnie informuje mnie, że niewielki zagajnik w pobliżu jest miejscem po dawnej prochowni w Witkowicach, która eksplodowała 5 czerwca 1927 roku. Zajeżdżam ścieżką z lewej strony, którą prowadzi idący nie wiadomo dokąd i nieznany mi dotychczas szlak rowerowy. W zaroślach widzę grupkę nastolatków na crossach. Nie chciałem ich peszyć ani im przeszkadzać, niemniej jednak to miejsce było istotnym punktem mojej wycieczki, dlatego nie mogłem sobie odmówić spotkania z tym miejscem i jego aktualnymi użytkownikami.

Wjeżdżam w zagajnik. Musiałem wyglądać niedorzecznie i dość zaskakująco: jakiś nietutejszy na szosowym rowerze, skórzany plecak… Pod drzewem chłopcy zebrali swoje plecaki i jakieś przekąski. Przede mną wyrosły nagle skocznie i tory, zagajnik otoczony zewsząd wałami przedstawiał dość przytłaczający widok – ziemia przeorana jak po ostrym ostrzale, pełno nierówności terenu, na które nałożyły się dalsze przeobrażenia fanów sportów wyczynowych.

– Dzień dobry! – wita grzecznie chłopak.

– Dzień dobry! Przejadę tutaj? – pytam, analizując hopki i skocznie zbudowane z ziemi.

– Dobrze – odpowiada, biorąc moje pytanie za stwierdzenie, któremu nie powinien się sprzeciwiać.

Próbuję ogarnąć wzrokiem ten dziwaczny teren. Zapuszczam się w głąb rzadkiego lasku, będąc nadal w zasięgu wzroku chłopców. Obejmuję wzrokiem wały, robię parę zdjęć, wracam do punktu wyjścia.  

–A Pan potrafi skakać? – pyta jeden z nastolatków.

Zaskoczyło mnie to pytanie. W tym miejscu robię szybkie wyjaśnienie, że mój rower niezbyt jest przystosowany do takich akcji (choć w sumie dużo już ze mną przeżył, może należało spróbować), tłumaczę, że znalazłem się tu trochę przez przypadek, nie znam trasy i że życzę im dobrej zabawy. Oddalam się. Poza wałami nie zlokalizowałem żadnej resztki prochowni: nawet cegieł, fundamentów, nic.

Mijam jeszcze dwóch innych nastolatków, wspinających się na coś w rodzaju szałasu zbudowanego na zboczu wału, grzecznie się ze mną witają. Pod jednym z drzew ze zmasakrowanym pniem znajduję mocno zardzewiałą siekierę, może ktoś nią rzucał w to drzewo? Wyjeżdżam z zarośli dokładnie w miejscu, gdzie postawiono wyblakłą już tabliczkę Szlaku Twierdzy Kraków.

Chłopcy są dla mnie wyrzutem sumienia, że nadal nie opublikowałem tekstu o dziwnych i zabawnych interakcjach, jakie miewałem w ciągu ostatnich lat w obiektach fortecznych, w tym również z nastolatkami. Jednocześnie myślę o tym, że to bardzo ciekawe, że dawne miejsce tragicznej eksplozji, o której chłopcy nie mają pewnie pojęcia, żyje nowym życiem w dość specyficzny sposób.

Po niewydeptanych ścieżkach

Ulicą Dożynkową dojeżdżam na skraj zabudowań dawnego szpitala okulistycznego. Drogowskaz wskazuje na bardzo słabo czytelną ścieżkę między polami do szańca piechoty IS V-2. Znamienne, że dróżka prowadzi wzdłuż bardzo charakterystycznych resztek ogrodzenia, którego kształt zawsze będzie mi się kojarzyć z parkingiem pod Biprostalem czy torowiskiem tramwajowym do Bronowic.  

Zanim jednak trafiłem na teren szańca, pośród drzew odnalazłem bardzo niedorzeczne ruiny kawałka domu ze studnią głębinową, belami drewna robiącymi za resztki ogrodzenia. Chylący się stos cegieł, jakby wręcz przeczący grawitacji, pękający pod własnym ciężarem strop i dziwaczny kształt domu (wyglądało to na jedno małe pomieszczenie z pięterkiem, jakby reszta budynku została wyburzona, odcięta, pozostawiając absurdalne pod kątem przestrzennym i funkcjonalnym resztki) dawał mi sporo do myślenia.

Przed wejściem w chaszcze, spacerując jakimś opustoszałym sadem, z impetem wzbija się w powietrze stado bażantów. Mimo wczesnej wiosny teren jest mocno zarośnięty, w oddali majaczą blokowiska, słychać nieustanny szum aut z pobliskiej północnej obwodnicy Krakowa. Spędziłem trochę czasu, skacząc po wałach szańca i próbując objąć wzrokiem całe założenie.

Fortyfikacja funeralna: schron, który stał się kostnicą

Po powrocie do Dożynkowej przeskoczyłem na drugą stronę drogi i zacząłem analizować przez rozpadające się ogrodzenie schron amunicyjny Marszowiec, który przerobiono niegdyś na kostnicę szpitalną. Jestem niemal pewien, że na jednej ze starych stron internetowych poświęconych Twierdzy Kraków widziałem zdjęcie jego wnętrza z kamiennym stołem sekcyjnym umieszczonym pośrodku. Makabryczny widok, chciałoby się rzec, że twierdza żyje, gdy jej obiekty pełnią nowe funkcje, ale może w tym wypadku nie jest to właściwe określenie.    

Pędzę Dożynkową. Samotna wyspa drzew pośród pól w pobliżu północnej obwodnicy to szaniec IS V-1, który miałem okazję odwiedzić ostatnio z Adamem, więc tym razem sobie odpuściłem. Po chwili minąłem ulicę Wichrowe Wzgórza i znalazłem się na terenie cmentarza w Bibicach.

Wieczne schronienie

Powinienem jednak napisać, że tak naprawdę znalazłem się na terenie baterii towarzyszącej B1 Marszowiec. Kto by jednak pamiętał o tym, że to dawna fortyfikacja austriacka? Trzy ceglano-kamienne schrony pośród grobowców wyglądają dziwacznie i mocno przypadkowo. Mamy tu do czynienia z zupełnie inna sytuacją niż w przypadku baterii B3 Pasternik, która znajduje się tuż za ogrodzeniem cmentarza w Rząsce, a jakoś nie została przerobiona na nowy, kreatywny element nekropolii.

Centralnie umieszczony schron pogotowia już jakiś czas temu został zaadaptowany na grobowiec księży, w którym aktualnie spoczywa jeden z proboszczy. Czuję ogromny dysonans, patrząc na tę zaskakującą i radykalną zmianę funkcji budowli. To tak, jakby ktoś zimnowojenny schron przeciwlotniczy postanowił przekształcić na rodowe mauzoleum, a betonowy słup Fallkörpersperre na kapliczkę. Przed schronem wymurowano eleganckie schodki, rozwieszono metalowy łańcuch, całkowicie modyfikując jego kontekst przestrzenny. Z daleka założenie wygląda bardziej jak ogródek skalny.

Rozglądam się – schron po stronie wschodniej zachował się w oryginalnym kształcie (zapewne do czasu), zachodni – jest zagrodzony i właśnie trwają przy nim prace. Jestem pewien, że lata temu zaglądałem do niego i był jakimś schowkiem na miotły i zdemontowane z grobowców stare krzyże.

Tablica informuje mnie, że przedmiotem robót jest „remont konserwatorski oraz rekonstrukcja fragmentu umocnień”. Doprawdy, trudno o bardziej kuriozalny tekst. Schron może i wygląda na bardziej zadbany i czystszy, ale uwydatnienie wejścia poprzez usunięcie oryginalnej betonowej przelotni, udokumentowanej na zdjęciach tego obiektu sprzed lat, czy też wprawienie w centralnym punkcie kamienia z sentencją JA JESTEM ZMARTWYCHWSTANIEM I ŻYCIEM trudno nazwać rekonstrukcją, tylko całkowitą zmianą przeznaczenia obiektu. Obiektu, który ewidentnie szykowany jest na kolejny grobowiec, tymczasem z tabliczki można by wysnuć błędne całkiem przypuszczenie, że baterii z jakichś względów jest przywracana zdolność bojowa, należałoby zatem oczekiwać przywrócenia wałów i stanowisk dla dział.

Udaję się do trzeciego schronu, z jednej strony przelotnia zarosła cierniami, z drugiej była lekko przysypana, ale i tak jakimś cudem się tam wślizgnąłem. Wnętrze prezentowało obraz przykrej rupieciarni, dzikiego wysypiska śmieci, na którym znalazło się wszystko – od puszek z piwem po znak drogowy. Przyglądam się cegłom i dostrzegam nagle duże nagromadzenie wielkich, czarnych mrówek. Patrzę uważnie i widzę, jak niekończące się szeregi maszerują bez wytchnienia po wewnętrznej i zewnętrznej stronie muru. Czuję się wręcz przytłoczony ich ilością, co motywuje mnie do wyjścia.   

Niesamowicie daje mi do myślenia funeralna funkcja obiektów, które miałem okazję widzieć, ta intrygująca redefinicja kontekstu i przeznaczenia miejsc, które służyły zadawaniu śmierci, a nie jej celebrowaniu.

Opuszczam cmentarz, próbując zrozumieć lokalne gusta i podejście do dziedzictwa twierdzy, wprzęgniętego w dziedzictwo śmierci.  

Paradoksy Marszowca

Żeby przekonać się o tym, jak naprawdę powinno wyglądać tego typu dzieło fortyfikacyjne, znalazłem się na drugim, lewym barku fortu.

Bateria B3 Marszowiec to podobno najlepiej zachowane tego typu dzieło. Bardzo czytelne linie wałów i osadzonych w nich schronów dają dobre wyobrażenie o kształcie i przeznaczeniu tego miejsca.

Zwracam uwagę, że przyzwyczajony byłem podczas ostatnich wycieczek do poruszania się po odludziach, tymczasem tutaj bateria znajduje się w sąsiedztwie bardzo ruchliwej drogi, dokładnie naprzeciwko domów i sklepu spożywczego – mimo to nie miałem żadnego towarzystwa.

Jeden ze schronów ewidentnie jednak robi za mieszkanie, o czym świadczy koc rozwieszony w wejściu, prowizoryczne ławki i legowiska z jakichś materiałów, w innym z kolei ziemia pod nogami bez przerwy chrzęściła od potłuczonego szkła.

Obrazem, który towarzyszył mi, opuszczając to miejsce, był częściowy jeszcze napełniony powietrzem balon w kształcie duszka, jakby groteskowy komentarz do tego, czego doświadczyłem chwilę temu.

Szkoda, że fort nie może znajdować się w otoczeniu dwóch tak dobrze zachowanych baterii, niestety jedna jest zachowana w stanie niemal doskonałym, podczas gdy druga, bliźniacza, została tylko karykaturą. Nie można mieć wszystkiego.  

Ostatnim akordem wycieczki będzie podziwianie architektonicznej mozaiki Witkowic w czasie brawurowego zjazdu Dożynkową. Na Górnickiego przykuwa moją uwagę żuk na zabytkowych tablicach, zza którego wyłaniają się interesujące zabudowania dworu na Górce Narodowej, przerobionego na PGR.